W dyskursie z naturą

Natura jako element świata rzeczywistego od lat inspirowała malarzy w ich dziełach. Artyści poprzez przyrodę starali się odwzorować nastroje panujące w danej epoce.

Twórcy romantyczni poszukiwali w naturze obecności Boga. Twierdzili, że to właśnie ona pośredniczy między człowiekiem a Najwyższym. Dążenie do Absolutu, poszukiwanie świata metafizycznego, nadnaturalne przedstawienie pejzażu, a także indywidualizm i tajemność to hasła, które idealnie opisują twórczość Caspara Davida Friedricha.

Twórczość tego niemieckiego artysty wyrosła z ideologii wczesnego romantyzmu niemieckiego. Zgodnie ze specyfiką epoki artysta przedstawiał kosmiczno-mistyczne wizje przyrody. O tym, jak bardzo ważne były fauna i flora dla twórców romantycznych, nie tylko malarzy, świadczy chociażby dramat Juliusza Słowackiego, w którym Kordian, tytułowy bohater dramatu, doznaje przemiany wewnętrznej na górze Mont Blanc.

Krajobrazy Friedricha to kreacje Matki-Ziemi, które oglądane przez widza, wymuszają na nim kontemplację. Przyroda swoją wielkością przytłacza człowieka, ale także wywołuje w nim zachwyt i zmusza do pokory wobec niepojętej i nieprzewidywalnej natury.

Pod koniec XVIII wieku zaczęto inaczej patrzeć na przyrodę i rolę malarstwa pejzażowego, niż to miało miejsce dotychczas w klasycznych nurtach sztuki. Pejzaż przestał był jedynie czymś podporządkowanym człowiekowi, ułożonym wedle pewnych prawideł harmonii.

Aby móc patrzeć na naturę i zrozumieć ją, muszę się zatracić w tym, co mnie otacza, zespolić z chmurami i skałami, dzięki czemu mogę być tym, czym jestem. Do mych rozmów z naturą potrzeba samotności .
Przywołany przeze mnie cytat pochodzi z jednego z dzieł teoretycznych Caspara Davida Friedricha.

Najpopularniejszy obraz niemieckiego romantyka, namalowany w 1818 roku, jest swego rodzaju manifestem romantyzmu. W centrum obrazu stoi człowiek w obliczu natury: ogromnej, nieposkromionej, groźnej. Jego twarz jest niewidoczna, dostrzec można jedynie jego sylwetkę, odcinającą się od głębi obrazu. Człowiek jest pełen podziwu dla przyrody, zaczyna poszukiwać obecności Boga w naturze.

Sztuka romantyczna postawiła sobie nowy cel – odzwierciedlanie najwyższych idei. Wpływ na twórczość malarzy miała filozofia Schellinga, który postulował współistnienie świata materialnego i duchowego. Przedstawiciel idealizmu niemieckiego wyznawał ideę duchowej spójności wszechświata, Absolutu, który był pojmowany bezosobowo. Koncepcja wzniosłości, którą proponował Schelling, wskazywała, iż piękno jest tam, gdzie skończoność nabiera wymiaru nieskończonego.

Ukończone w 1810 roku dzieło Opactwo w dąbrowie to przykład obrazu, w którym ruiny gotyckie są miejscem, gdzie dokonuje się tajemniczy obrzęd przejścia od jednego do drugiego świata. Pierwszy jest widoczny, a drugiego widz się domyśla.

W centrum obrazu pojawia się frontowa ściana gotyckiego kościoła. Charakterystycznym elementem dla architektury gotyckiej, widocznym na obrazie, jest maswerk, czyli wzór geometryczny zdobiący górną część okna, który został zakończony ostrym łukiem.

Malowniczość obrazu potęguje jego tajemniczość. Gdzieś w mgle widać grupę ludzi niosących trumnę, która ukazana jest w arkadzie portalu, w momencie symbolicznego przejścia ze świata śmierci w świat niedoświadczalny. Friedrichowi udało się ukazać moment przejścia tego, co martwe, w inny wymiar.

Charakter Caspara Davida Friedricha, jego refleksyjną, skłonną do melancholii osobowość ukształtowały wydarzenia z dzieciństwa. Gdy miał siedem lat, osierociła go matka, a sześć lat późnej stracił brata, który zginął, ratując Friedricha przed utonięciem. Głęboką religijność malarz zawdzięczał ojcu.

Rugia to największa niemiecka wyspa, położona na Morzu Bałtyckim między Świnoujściem a Rostockiem. Słynie z malowniczych, wysokich urwisk i ma bardzo urozmaiconą linię brzegową. Rugia była jednym z ulubionym miejsc peregrynacji artystycznej Caspara. Wybrał się tam zachęcony przez wpływowego teologa i poetę Kosegartena, który był pastorem na Rugii. Kosegarten, podobnie jak inni wielcy filozofowie, m.in. chociażby wcześniej wspomniany Schelling czy bracia Schleglowie, wpłynął na sposób myślenia o naturze przez malarza.

Na Rugię Caspar David Friedrich wybrał się w podróż poślubną ze swoją żoną, z którą ożenił się w styczniu w 1818 roku. Wielu historyków sztuki traktuje ten obraz jako pamiątkę z tej wyprawy. Friedrich przedstawił odwrócone od widza trzy postacie: żonę Carolinę, brata Christiana i samego siebie. Te postacie sprawiają wrażenie, jakby chciały coś „przekazać”, dopowiedzieć.

Niemiecki malarz chciał przedstawić różne sposoby kontemplowania natury. Znajdująca się w dolnym, lewym narożniku obrazu Caroline wskazuje prawą ręką na coś, co dla widza pozostaje niedostępne. Wygląda, jakby była pewna obaw, ponieważ klif jest stromy. Ciekawość jednak wygrywa, bowiem pochyla się ku przepaści.

Drugą postacią jest starzec rzucony na kolana przez Matkę-Naturę. Prawie leżąc, zagląda poza krawędź kredowych skał. Ostatnią postacią jest oparty o pień, patrzący przez siebie Friedrich usiłujący wczuć się w otaczającą go przyrodę. W przeciwieństwie do dwóch pozostałych osób widać w nim pewność. Jest jedynym obserwatorem spektaklu natury, ponieważ inne postacie są zaciekawione tym, co jest bliżej. On jako jedyny patrzy w dal.

Obserwacje Friedricha mówią, że w konfrontacji z wielką naturą można czuć różne nastroje, poddawać się innym emocjom, ale też być zaciekawionym zupełnie innymi elementami – czymś, co jest bliżej, lecz również zachwycać się „tym, co jest dalej”. Caspar David Friedrich postrzegał artystę jako kapłana, który pośredniczy pomiędzy naturą a Bogiem, pojmował naturę bardzo religijnie.

Wielu historyków sztuki odczytuje w tym obrazie symbole religijne bezpośrednio, bowiem oprócz pierwiastka duchowego w naturze widzą kolory ubrań jako odniesienia do trzech cnót kardynalnych. Kolor czerwony (suknia kobiety), zieleń (surdut starca), błękit (frak i czapka młodego mężczyzny) w takiej interpretacji mają oznaczać wiarę, nadzieję i miłość.

Każdy z obrazów samotnika z Greifswaldu jest zamkniętą, wyizolowaną z otaczającej rzeczywistości, rozgrywającą się w sobie samej kreacją natury. Myślę, że idealnym podsumowaniem twórczości Friedricha, będą słowa, które sam napisał: Zamknij oczy ciała, abyś mógł zobaczyć obraz oczyma duszy.


Dodaj komentarz