ŚLADAMI ŁEMKÓW

Łemkowie to jedna z czterech prawnie uznanych mniejszości etnicznych w Polsce. Do ich cech szczególnych należy bogata, choć trudna przeszłość, ciekawe obrzędy oraz zwyczaje, a także zachwycający folklor. Nie można też nie wspomnieć o barwnych osobistościach wywodzących się z tej grupy.

 

RUSINI, RUSNACY, RUSNAKI

Łemkowszczyzna to obszar znajdujący się po polskiej stronie Karpat i po słowackiej stronie pasa Beskidów, którego przynależność przekształcała się wraz z terytorialnymi zmianami Polski. Teoria potwierdzona badaniami kultury ludowej oraz językoznawczymi udowadnia, że właśnie tam, już w I połowie XV wieku, osiedlili się przodkowie Łemków przybywający najprawdopodobniej z migracji wołosko- ruskiej.

Łemkowie ze względu na swoje pochodzenie i zależność od kościoła wschodniego nazywali się „Rusnakami” – Rusinami, czyli ludźmi Rusi. Na przełomie XVIII i XIX wieku pojawiły się już określenia grup odrębnych etnicznie – Rosjan, Białorusinów, Ukraińców. Mieszkańcy Łemkowszczyzny zostali zmuszeni do utożsamienia się z którąś z tych narodowości. Najbliżej była Ukraina, jednak kultura łemkowska i ich sposób życia przystosowany do terenów górzystych różniły się diametralnie od zwyczajów mieszkańców Ukraińskich nizin. Ostatecznie najbliżsi polskim Łemkom okazali się być Rumuni.

W latach międzywojennych, po rozpadzie Austro-Węgier, wyodrębniały się nowe państwa. Ziemie zamieszkiwane przez Łemków wraz z ludnością miały zostać podzielone granicą między Polskę, a Słowację. Mniejszość dążyła do zjednoczenia terenów przez siebie zasiedlanych. Utworzono nawet we Florynce Ruską Narodową Republikę Łemków. Działacze nie potrafili się jednak porozumieć, w wyniku czego ani powyższa, ani też inne podejmowane działania na rzecz suwerenności Łemków nie powiodły się.

Sprawnie działający Ukraiński Klub Polityczny w 1928 r. wywalczył na Sejmie wydanie ustawy, na mocy której dotychczasową nazwę „Rusin” zastąpiono w administracji nazwą „Ukrainiec”. W konsekwencji nazwa ta objęła wszystkich Łemków.

Czasy powojenne wpłynęły na losy Łemków bardzo niekorzystnie. W tamtym okresie przesiedlono ich na tereny radzieckiej Ukrainy, a także zesłano w ramach akcji „Wisła” na ziemie poniemieckie. Tak bezwzględne działania wysiedleńcze miały swoje bezpośrednie powiązania z powojenną polityką komunistycznej Polski.

 

KTO BY ICH NIE ZNAŁ

Łemkowie to mniejszość etniczna, która mimo wszystko uchodzi za bardzo wykształconą i oczytaną. Pokrótce przedstawię wam ciekawe osobowości wywodzące się z tej kultury.

Igor Herbut to wokalista dobrze wszystkim znanego zespołu LemON. W rozmowie z serwisem PAP Life udzielił informacji o swoim łemkowskim pochodzeniu oraz opowiadał o tym, jak ważne jest dla niego kultywowanie tradycji.

Andy Warhol – amerykański mistrz pop-art’u będący synem Łemków – imigrantów słowackich z klasy robotniczej.

Nikifor Krynicki – jego rzeczywiste nazwisko to Epifaniusz Drowniak, jeden z najwybitniejszych na świecie malarzy naiwnych – prymitywistów.

Emilian Czyrniański – profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek Akademii Umiejętności, chemik.

Jerzy Nowosielski – malarz, rysownik, scenograf.

Helena Duć-Fajfer – działaczka społeczna, poetka, pracownik naukowy Uniwersytetu Jagiellońskiego

Gdzie ich szukać?

Do 1947 Łemkowie zamieszkiwali tereny Karpat zwane Łemkowszczyzną. W latach 1944-46 miejsce swojego zamieszkania opuściło prawie 70 tysięcy osób, którzy pod naciskami musieli wyjechać na Ukrainę. W 1947 roku trwała akcja „Wisła”, w ramach której przesiedlano Ukraińców (w tym też Łemków, uważanych wówczas za Ukraińców) na Ziemie Zachodnie i Północne w Polsce. Około 25 – 35 tys. przedstawicieli mniejszości zostało zmuszonych do opuszczenia rodzinnych stron Szacunkowo 5-10 tysięcy osób powróciło na Łemkowszczyznę, gdzie obecnie stanowią 25% mieszkańców. Część przeniosła się do dużych miast – Warszawy, Wrocławia, Krakowa i Gorzowa Wielkopolskiego. Obecnie na obszarze Polski może mieszkać nawet 80 tysięcy Łemków.

Jak widać rozmieszczenie mniejszości jest bardzo chwiejne oraz nierównomierne. Niegdyś funkcjonowali w jednym miejscu, za to dziś można ich spotkać na terenie całej Polski.

 

Światyj Weczer, Wełykolen i inne

Ludność zamieszkująca Łemkowszczyznę ze względu na swoje pochodzenie jest wyznania prawosławnego. Mimo to podział religijny wśród nich istnieje do dziś i wiąże się z kwestią świadomości narodowej – przedstawiciele orientacji proukraińskiej mają związek z grekokatolicyzmem, zaś Łemkowie czujący przynależność do odrębnego narodu wyznają prawosławie.

Wigilia to tzw. Światyj Weczer składający się z 12 dań: barszczu z pierogami, pierogów ze śliwkami, pierogów z grzybami, kapusty z grzybami, gołąbków z grzybami, śledzi, kompotu z suszonych owoców, kapusty z grochem, kutii oraz kiesełycia. Z kolei Wielkanoc to Wełykolen poprzedzona Wielkim Postem trwającym siedem tygodni. W Niedzielę Palmową święcone są palmy. Następnie, w Wielką Sobotę pokarm zanosi się do świątyń. Ważną rolę spełnia paska, czyli pszeniczny chleb w kształcie koła. Równie istotnym elementem jest wspólne wielkanocne śniadanie.

Narodziny dziecka to bardzo szczególny moment dla rodziców, jak i całym rodzin. W ciągu jednego dnia niemowlę przyjmuje dwa sakramenty – Chrzest oraz Bierzmowanie. Oba wydarzenia odbywają się w cerkwii i najczęściej udział w nich biorą wszyscy mieszkańcy danej miejscowości.

Łemkowski folklor obejmował pieśni, taniec, strój, dialekt, a także rekwizyty. Był symbolem więzi i jedności z narodem, a także wyrazem tradycji spajających tę nie zawsze zgodną wewnętrznie mniejszość. Stanowią oni grupę samoświadomą i autorefleksyjną. Zatem jest ona przedstawiana jako barwna, karpacka grupa etnograficzna.

Budynki zwane chyżami to z kolei zagrody jednobudynkowe. Drzwi i wrota zazwyczaj malowano na biało albo żółto, zaś oblamówka okien pojawiała się w kolorze zielonym i niebieskim. Ważne są też bogate motywy roślinne malowane na drzwiach białym wapnem. Nie można też nie wspomnieć o drewnianych kościołach wpisanych na listę UNESCO.

Stroje kobiet są nadzwyczajnie barwne. W ich skład wchodzą koszule zawierające na ramionach i na piersiach haft krzyżykowy. Spódnice są zazwyczaj ciemne, uszyte ze zdobionego ręcznie drukowanym deseniem przez farbiarzy. Mężczyźni z kolei noszą płaszcz wykonany z brązowego sukna z dużym kołnierzem. Spodnie występują w dwóch odmianach: letnie białe płócienne nohałki oraz zimowe chołośnie, uszyte z białego sukna.

 

Maja Najdek


Dodaj komentarz